Skip to Menu Skip to Search Skontaktuj się z nami Poland Strony internetowe i języki Skip to Content

Alkaloidy tropanowe (AT) są wtórnymi metabolitami wytwarzanymi przez różne gatunki roślin. Należą one do rodziny Solanaceae oraz do wielu innych rodzin (Brassicaceae, Erythroxylaceae, Euphorbiaceae, Convulvaceae). Zidentyfikowano ponad 200 różnych AT. Znaleźć je można w różnych częściach rośliny, w tym w nasionach, owocach, kwiatach, liściach i łodygach. Najczęściej badanymi AT w żywności są atropina (At) i skopolamina (Sc). Dlaczego warto badać poziom alkaloidów tropanowych? Dowiecie się z lektury tego artykułu.

Zboże

Skażenie upraw roślinami z rodziny Solanaceae jest najbardziej rozpowszechnionym źródłem przypadkowego spożycia AT, a głównymi odpowiedzialnymi za zanieczyszczenie żywności i produktów paszowych są Datura, Hyoscyamus i Atropa. Wynika to z faktu, że łatwo rosną jako chwasty w uprawach różnych roślin spożywczych. Ponadto, alkaloidy te występują we wszystkich częściach roślin produkujących AT, więc zanieczyszczenia krzyżowe, zwłaszcza nasion, ale także liści, korzeni, owoców i kwiatów, są częste ze względu na szybki i mechaniczny zbiór.

Alkaloidy tropanowe w zbożach – dlaczego warto je badać?

Czystość zbóż, pseudozbóż, roślin strączkowych i ziarna ma szczególne znaczenie, ponieważ tego rodzaju produkty spożywcze stanowią główną część diety znacznej części. W związku z występowaniem AT, jednym z najczęściej badanych jest gryka. Pseudozboże to wywołało bowiem duże zainteresowanie handlowe ze względu na swoje właściwości prozdrowotne, będąc bogatym źródłem polifenoli, witamin i białka.

Mąka gryczana oraz inne mąki bezglutenowe są stosowane jako zamienniki mąki pszennej w produkcji bezglutenowego pieczywa, ciast, ciasteczek, makaronów i przekąsek. Ta bezglutenowa żywność zyskała w ostatnich latach dużą popularność, nie tylko w środowisku ludzi chorych na celiakię. Wymusza to na producentach żywności konieczność dokładnej kontroli potencjalnego występowania AT w ich produktach. Jest to niezwykle istotne, gdyż nasiona Datura stramonium są bardzo podobne pod względem wielkości i kształtu do nasion gryki oraz innych matryc nasiennych, takich jak:

  • siemię lniane,
  • soja,
  • sorgo,
  • proso.

Dodatkowo, powszechna jest komercjalizacja żywności ekologicznej, więc unika się stosowania środków fitosanitarnych. To powoduje, że w uprawach rośnie większa liczba chwastów. Może to skutkować zanieczyszczeniem mąk i produktów pochodnych, takich jak makarony, pieczywo czy odżywki dla niemowląt.

Gdzie jeszcze mogą występować alkaloidy tropanowe?

Herbaty, herbaty ziołowe, zioła i przyprawy mogą być również przypadkowo zanieczyszczone nasionami i liśćmi roślin produkujących AT. Do zanieczyszczenia dochodzi najprawdopodobniej podczas zbiorów lub przetwarzania.

Także warzywa i inne produkty spożywcze pochodzenia roślinnego mogą być zanieczyszczone AT. Dzieje się tak, ponieważ liście tych warzyw, na przykład szpinaku, mogą być mieszane z liśćmi roślin produkujących AT, takich jak Datura spp. Ponadto, mimo że gotowanie jest powszechną opcją dla tych produktów, wrząca woda może nie być w stanie skutecznie ekstrahować AT.

Innym popularnym produktem pochodzenia zwierzęcego narażonym na zanieczyszczenie AT, jest miód, dlatego również warto poddawać go badaniom na okoliczność występowania alkaloidów tropanowych..

Alkaloidy tropanowe: aspekty regulacyjne i bezpieczeństwo żywności

Biorąc pod uwagę dużą liczbę odnotowanych przekroczeń (alertów żywnościowych) i szkodliwe działanie tych naturalnych toksyn dla ludzi, konieczne jest prowadzenie ciągłych badań. Ich celem jest ocena występowania alkaloidów tropanowych w żywności pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz opracowanie odpowiednich metod analitycznych dla stałej kontroli jakości.

Najnowsze dane dotyczące przekroczeń możemy zobaczyć na stronie RASFF (System wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności i paszach) oraz GIS (Główny Inspektorat Sanitarny). Do systemu wprowadzane są informacje o:

  • żywności,
  • paszach i materiałach do kontaktu z żywnością, potencjalnie niebezpiecznych dla zdrowia ludzi, zwierząt lub środowiska,
  • działaniach następczych w wyniku zidentyfikowania takich produktów.

AT: konsekwencje ich przyjmowania

Alkaloidy są toksyczne a do objawów możemy zaliczyć:

  • światłowstręt, podwójne widzenie,
  • suchość i zaczerwienienie skóry,
  • poszerzenie źrenic,
  • gorączkę,
  • objawy ośrodkowego zespołu cholinolitycznego – omamy, dezorientacja, delirium, śpiączka oraz wstrząs.

AT są również halucynogenne, mają negatywny wpływ na centralny układ nerwowy oraz serce, powodują suchość błon śluzowych, obniżają perystaltykę jelit oraz zwiększają częstotliwość rytmu serca.

W ostatnich latach uregulowano maksymalne poziomy stężenia dla produktów spożywczych, potencjalnie zanieczyszczonych alkaloidami tropanowymi. Do tych produktów należą:

  • przetworzona żywność na bazie zbóż
  • żywność dla niemowląt i małych dzieci,
  • nieprzetworzone lub przetworzone proso,
  • sorgo,
  • kukurydza,
  • gryka
  • napary ziołowe

Zboża i produkty pokrewne były najszerzej analizowaną przez naukowców kategorią żywności, podczas gdy najwyższe poziomy AT stwierdzono w herbatach i herbatach ziołowych. Konieczne jest ustalenia maksymalnego poziomu AT w innych produktach spożywczych, nieuwzględnionych w nowym Rozporządzeniu Komisji (UE) 2021/1408.  Dokładnie w takich produktach, jak:

  • rośliny strączkowe,
  • zioła aromatyczne,
  • przyprawy.

Ponadto, dostępnych jest niewiele informacji na temat wpływu przetwarzania żywności i jej przygotowania kulinarnego na obecność AT. Jedynie takie dane pozwoliłyby uzyskać wiarygodną ocenę rzeczywistego spożycia tych alkaloidów przez ludzi i poprawić zarządzanie ryzykiem związanym z tymi zanieczyszczeniami.

Zapraszamy do kontaktu z Laboratorium Badań Żywności SGS Polska, które ma możliwości analityczne w zakresie wykrywania, analizy i oznaczenia obecności alkaloidów, w tym alkaloidów pirolizydynowych, tropanowych, a także alkaloidów sporyszu oraz atropiny,  kodeiny, kofeiny, morfiny, nikotyny itd. Dysponujemy sprzętem i wiedzą wymaganą do wykonywania badań na obecność alkaloidów. Nasze laboratoria posiadają akredytację ISO 17025.

Sylwia Bocian, ekspertka branży Health&Nutrition w SGS Polska